Φοβίες: Αντιμετωπίζοντας όσα μας τρομάζουν

Τι είναι φοβίες και πως δημιουργούνται;


Ο φόβος ως συναίσθημα είναι συχνό φαινόμενο, αλλά μπορεί να αποτελέσει πρόβλημα (να γίνει φοβία) όταν είναι υπερβολικά έντονος ή όταν μας κάνει να αποφεύγουμε συγκεκριμένες καταστάσεις ή αντικείμενα που μειώνουν την ποιότητα της ζωής μας. Στις φοβίες δε συγκαταλέγονται οι καταστάσεις που είναι απολύτως φυσιολογικό να νιώσουμε έντονο φόβο (π.χ. να φοβόμαστε να βάλουμε το χέρι μας στη φωτιά) ή οι φόβοι που δεν επιδεινώνουν την ποιότητά της ζωής μας (π.χ. να φοβόμαστε να πηδήξουμε με αλεξίπτωτο).Ένα άλλο χαρακτηριστικό των φοβιών είναι ότι δεν υποχωρούν με την πάροδο του χρόνου, αλλά αντίθετα πολλές φορές γίνονται πιο έντονες. Οι φοβίες έχουν ψυχολογικά αίτια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι συνδέονται αποκλειστικά με κάποια τραυματική εμπειρία του παρελθόντος. Στην ουσία οι φοβίες βασίζονται σε μία υπερβολική εκτίμηση του κινδύνου σχετικά με το φοβογόνο ερέθισμα, η οποία οφείλεται σε μαθησιακούς παράγοντες.

Με ποιο τρόπο συντηρούνται οι φοβίες;

Υπάρχουν δύο μηχανισμοί που συμβάλλουν στη διατήρηση των φοβιών. Ο πρώτος είναι αυτό που ονομάζουμε "επιλεκτική προσοχή". Όταν έχουμε την πεποίθηση ότι μία κατάσταση είναι απειλητική, η προσοχή μας εστιάζεται σε μηνύματα από το περιβάλλον που είναι συμβατά με την αντίληψή μας.

Ο δεύτερος μηχανισμός ονομάζεται "αποφυγή". Το άτομο που έχει τη φοβία αποφεύγει συστηματικά την κατάσταση που φοβάται, με αποτέλεσμα να οδηγείται στην υπερεκτίμηση του κινδύνου που διατρέχει αν εκτεθεί στην κατάσταση που φοβάται.

Τα παραπάνω δεν εμποδίζουν το άτομο να κατανοεί ότι ο φόβος του δεν έχει απολύτως ρεαλιστική βάση. Επίσης, η γνώση ότι ο φόβος είναι παράλογος δε σημαίνει ότι τα άτομα που παρουσιάζουν φοβίες δε νιώθουν έντονα συμπτώματα άγχους όταν έρχονται αντιμέτωπα με την κατάσταση την οποία φοβούνται.

Πως αντιμετωπίζονται;

Η αντιμετώπιση των φοβιών βασίζεται σε αυτό που ονομάζουμε "έκθεση". Το άτομο υπομένει το άγχος του και έρχεται αντιμέτωπο με την κατάσταση που φοβάται για διάστημα αρκετό ώστε να νιώσει το άγχος του να υποχωρεί. Με αυτόν τον τρόπο αποκτά μία εμπειρία που είναι αντίθετη με την αντίληψή του ότι η κατάσταση που συνδέεται με τη φοβία του είναι όντως επικίνδυνη. Επαναλαμβάνοντας αυτήν την άσκηση πολλές φορές σύντομα η φοβία υποχωρεί. Ωστόσο, για να έχει νόημα η έκθεση, θα πρέπει το άτομο όντως να πιστεύει ότι αν εκτεθεί στην κατάσταση που του προκαλεί φόβο και δε συμβεί τίποτα, τότε όντως ο φόβος του ήταν κάπως υπερβολικός. Σε αντίθετη περίπτωση, απλώς υπομένει με τρόμο τη δυσάρεστη κατάσταση και φυσικά η φοβία του δεν υποχωρεί.