Μνημόνιο, μία Ιστορική προσέγγιση

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στο κέντρο της συλλογιστικής κάθε κοινωνικού επιστήμονα της εποχής βρίσκεται η οικονομική κρίση, βρίσκονται οι βίαιες συνέπειες που αυτή έχει στο επίπεδο της κοινωνίας. Έτσι προωθείται το όραμα της Ανθρωπιάς. Μια τέτοια συλλογιστική όμως δεν ανατρέπει τον ουσιαστικό πυρήνα, τον κρατήρα, μέσα από τον οποίο απορρέουν οι σύγχρονες πολιτικοοικονομικές ανησυχίες. Στην ελληνική περίπτωση, κάτι τέτοιο γίνεται εμφανές από την πιο στοιχειώδη μελέτη της τροπής που έλαβε  η δημόσια συζήτηση γύρω από τον οικονομικό εκτροχιασμό.

Η συζήτηση στην Ελλάδα σήμερα περιστρέφεται γύρω από δυο άξονες, οι οποίοι όμως δεν μπορούν να νοηθούν χώρια, όμως ούτε και σε πλήρη ταύτιση. Οι δυο αυτοί άξονες σχετίζονται άμεσα με το μείγμα της οικονομικής πολιτικής που ονομάζεται Μνημόνιο, και αφορούν αφενός το κατά πόσο μια τέτοια πολιτική μπορεί να είναι αποδοτική ( εξετάζεται δηλαδή το οικονομικό πρόβλημα στην βάση μιας δεδομένης ιστορικής και οικονομικής φάσης ), αφετέρου δε το πρόβλημα τίθεται γύρω από το καθεστώς μιας εντεινόμενης κοινωνικής δυσαρέσκειας απέναντι στο πολιτικό σύστημα ( σε αυτή τη περίπτωση θεωρούμε πως το οικονομικό πρόβλημα είναι προέκταση μιας δεδομένης πολιτικής ηγεσίας η οποία αδυνατεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την δεδομένη ιστορική και οικονομική φάση ).

Πρόθεση μας να είναι να εξετάσουμε την οικονομική κρίση με μακροσκοπικούς όρους. Αν θέλετε, με εγελιανούς όρους, να εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο το ‘’Απόλυτο διαλύεται μέσα στο πεπερασμένο’’. Σημείο εκκίνησης θα είναι η Ελλάδα, η Ελλάδα του Μνημονίου και της οικονομικής κρίσης. Αυτό που δεν θα είναι καθόλου αυτονόητο, είναι το σημείο του τερματισμού. Θα υποστηρίξουμε πάντως πως η πεπερασμένη ιστορική στιγμή που ονομάζεται ‘’νεοφιλελευθερισμός’’ ¹ φτάνει προς το τέλος της, με τρόπο τέτοιο ώστε να αμφισβητεί την ηγεμονία του ίδιου του καπιταλισμού.

MNHMONIO, ΠΟΛΙΤΙΚΟ Ή ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ;

Στο Μνημόνιο καταλογίζεται σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την οικονομική και κοινωνική εξαθλίωση. Το Μνημόνιο αποκτά με αυτό τον τρόπο μια ιστορική υπόσταση και έτσι λοιπόν όταν κάνουμε λόγο για ‘’δυσμενή αλλά αναπόφευκτα μέτρα’’, για ‘’μέτρα εξαθλίωσης του Ελληνικού λαού’’, για ‘’αντιλαϊκά μέτρα’’ φωτογραφίζουμε τα μέτρα που προβλέπονται στην δανειακή σύμβαση ως τέτοια,  και τα ανάγουμε σε αίτια της κρίσης. Παρότι μια τέτοια αντίληψη δεν είναι εξ ορισμού λανθασμένη, αγνοεί το οικουμενικό αντίκτυπο των μέτρων, αγνοεί την δομική αντίληψη που πρεσβεύουν και προσπαθούν να επιβάλουν. Έτσι κατευθείαν διαπράττουμε ένα ερμηνευτικό σφάλμα. Το σφάλμα είναι πως δεν έχουμε αντιληφτεί την διττή φύση του Μνημονίου, και συνακόλουθα τον αμφίσημο του χαρακτήρα και κυρίως, την ιστορική διαδρομή που διένυσε για να αποκτήσει υποστασιακή συνείδηση.

Καλό θα ήταν πρωτίστως να ορίσουμε το Μνημόνιο ως την γενικότερη στρατηγική αντιμετώπισης της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, και να συμπεριλάβουμε σε αυτόν τον ορισμό τα πρόσωπα ή κράτη που την προωθούν. Αμέσως έχουμε να κάνουμε με, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, δυο παραμέτρους. Ας ξεκινήσουμε πρώτα με αυτήν που ονομάζουμε πολιτική όψη του.

Υπάρχουν φωνές , τόσο από το εσωτερικό αλλά κυρίως από το εξωτερικό , που κάνουν λόγο για την καθυστερημένη εδώ και 200 χρόνια νεοελληνική αστική επανάσταση. Τι μας λένε οι φωνές αυτές ; Μας λένε πως έχουμε να κάνουμε με ένα κράτος τεμπέληδων, των οποίων η ανατολίτικη νοοτροπία στέκεται και στάθηκε στο παρελθόν η τροχοπέδη για τον εκδυτικισμό της χώρας. Με τον όρο εκδυτικισμό εννοούν την οικονομική σύγκλιση της Ελλάδας με τις χώρες του πυρήνα, όπως η Γερμανία, και αυτό όχι μόνο σε επίπεδο οικονομίας αλλά και σε επίπεδο νοοτροπίας ( έχουν ειπωθεί πολλά, πχ για την φορολογική κουλτούρα των Ελλήνων ). Συλλήβδην, αντιπαραθέτουν στον δυτικό εκσυγχρονισμό τον νεοελληνικό ψυχισμό, την κουλτούρα.

Γύρω από αυτήν τη πεποίθηση, καλλιεργήθηκε συνειδητά μια γενικότερη καχυποψία απέναντι στις χώρες του Νότου, οι οποίες θεωρήθηκαν η γέφυρα για την μετάδοση της Κρίσης σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό που δεν μας είπαν ήταν σε τι αποβλέπει η οικονομική πολιτική που επέλεξαν αυτές οι χώρες. Με αυτά και με εκείνα φτάνουμε στο οικονομικό σκέλος του Μνημονίου. Η λογική πίσω από το οικονομικό σκέλος είναι η εξής : Παρόλα αυτά, η Ελλάδα και οι χώρες του Νότου δεν πρέπει να χρεοκοπήσουν διότι θα μας δημιουργήσουν οικονομικό πρόβλημα αλλά και ένα έλλειμμα οικονομικής και πολιτικής αξιοπιστίας. Από-νομιμοποίηση. Το Μνημόνιο συντάχθηκε λοιπόν γύρω από δυο άξονες. Θα προωθούνταν οι ιμπεριαλιστικές λογικές των κέντρων αφού θα βαφτίζονταν μεταρρυθμίσεις με σκοπό την επιβολή του νεοφιλελευθερισμού, και ταυτόχρονα οι πολίτες των χώρων του Νότου θα αποκτούσαν συστημική κουλτούρα, δηλαδή σε βάθος χρόνου, η ιδιαίτερη τους κοσμοαντίληψη θα γινόταν η διευρυμένη και παγκοσμιοποιημένη αντίληψη του δυτικού πολίτη ( του πολίτη με την φορολογική κουλτούρα πχ ).

Ας επιστρέψουμε τώρα στην λεγόμενη αστική επανάσταση που βεβαίως, όπως θα καταλάβατε, δεν πρόκειται για καμία επανάσταση με την στενή έννοια. Αν λοιπόν αποτύχουν οι προωθούμενες μεταρρυθμίσεις δεν θα φταίμε Εμείς, θα φταίνε Αυτοί. Θα φταίει ο Έλληνας πολίτης, ο Ισπανός, ο Πορτογάλος όπως έφταιγε ο Κονγκολέζος σε μία άλλη εποχή. Θα φταίει, διότι η κουλτούρα του, το σύστημα των αξιών που χρησιμοποίει για να ιδιοποιείται τον κόσμο, αντιστέκεται. Αν ο Έλληνας ο Ισπανός ο Πορτογάλος δεν ήταν ‘’ισότιμα’’ μέλη της Ε.Ε θα τον αφήναμε στη μοίρα του. Θα τον κλειδώναμε στο μπαούλο της ιστορίας μαζί με τον Κονγκολέζο. Αυτό μας λένε².

 Εμείς τους λέμε ότι η απόπειρα νεο-φιλελευθεροποίησης της ελληνικής κοινωνίας, επισπεύδει μια πολύ απλή διαδικασία : την επιβίβαση του Έλληνα στο Άρμα της πλανητικής δυσαρέσκειας και εξέγερσης. Το Μνημόνιο, που φτιάχτηκε κατ’εικόνα και καθ’ομοίωση του ιμπεριαλιστικού κέντρου λειτουργεί απαυτή την έννοια ως ο πολιορκητικός κριός, που ποτισμένος με το δηλητήριο του Κόσμου, τσακίζει και μολύνει τον λαό. Το κέλυφος έσπασε και από την ρωγμή ξεπηδούν επαναστατικές ιαχές. Αστικές; Αντιστυστημικά αστικές, σίγουρα ανατρεπτικές.

Η ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ – Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΠΟΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΡΟΛΟΥ ΤΟΥ

Αυτό μας οδηγεί να ταξιδέψουμε μακριά από την Ελλάδα, να δούμε όλες τις γωνιές του κόσμου. Στην πραγματικότητα η κρίση είναι δομική. Τι εννοούμε με τον όρο δομική : ότι η παγκόσμια αναταραχή την οποία παρακολουθούμε δεν προκαλείται από τους αγώνες των καταπιεσμένων, αλλά από την κρίση εκείνων των δομών που τους καταπιέζουν. Ενδεχομένως να θεωρούμε πως αυτοί οι αγώνες είναι μάταιοι, πως δεν αμφισβητούν και δεν πρόκειται να ανατρέψουν καμία ισορροπία. Λάθος.

Λάθος διότι, για πρώτη φορά στην ιστορική εξέλιξη του καπιταλισμού, είναι τόσο έντονη η ιστορική απονομιμοποίηση του ρόλου του. Ο καπιταλισμός χρεοκοπούσε το 30’ και διένειμε ελευθερίες και παχυλούς μισθούς ( American Dream ). Ο καπιταλισμός χρεοκοπούσε το 70΄ δίδοντας φρούδες ελπίδες στο όνομα της αυτοδιάθεσης των λαών³.Ο καπιταλισμός χρεοκοπεί το 2020’ και η μόνη λύση που μπορεί ουσιαστικά να επιλέξει είναι η αναδίπλωση της επιρροής του. Η επίκληση στην αξιοπιστία του δεν πείθει. Η κρίση είναι κρίση της παγκοσμιοποίησης. Είναι κρίση της παγκοσμιοποίησης, αν με αυτήν εννοούμε την κατάργηση των εθνικών συνόρων και την ελεύθερη κατανομή των κεφαλαίων σε ολόκληρο τον κόσμο. Η ανισομερής κατανομή του κεφαλαίου μεταξύ των εθνικών κρατών συνδυάζεται, στοιχείο μιας Κρίσης, βίαια, με άνιση κατανομή του κεφαλαίου στο εσωτερικό των κρατών. Όσο τα κέντρα θα επιχειρούν να μεταθέσουν το κόστος της κρίσης στο εξωτερικό, τόσο η φτώχεια και η εντεινόμενη δυσαρέσκεια θα κυριαρχούν και θα αυξάνονται.

Πίσω στην Ελλάδα. Κρίση, και ανοίγουμε τις ειδήσεις. Τι βλέπουμε; Συζητήσεις για την άνοδο της Χρυσής Αυγής, πορείες στο Σύνταγμα και στην Θεσσαλονίκη, κρίση των Πολιτικών Κομμάτων, αύξηση της εγκληματικότητας. Όλα συνιστώσες του ίδιου προβλήματος. Η κρίση της νομιμοποίησης του καπιταλισμού είναι κρίση νομιμοποίησης των κρατών. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει χάσει κάθε ίχνος εμπιστοσύνης απέναντι στο κράτος, δεν το θεώρει ανταποδοτικό, κατά μια έννοια αμφισβητεί τον ιστορικό του ρόλο. Αυτό έχει συμβεί και στο παρελθόν, όχι όμως ελλείψει ελπίδας. Η ελπίδα χάθηκε και αυτή, τα ιμπεριαλιστικά κέντρα αμφισβητούνται μαζί της, και η ηγεμονία τους προοδευτικά και σε επίπεδο ιδεολογίας εξασθενεί. Τα συμπιεσμένα αποθέματα μίας 60ετίας έρχονται στην επιφάνεια. Είναι άραγε απορροίας άξιο το πώς μια ταινία για τον Μωάμεθ έχει τη δύναμη να κινητοποιεί μια τόσο μεγάλη μάζα ανθρώπων απέναντι στην κυρίαρχη δύναμη του κοσμοσυστήματος, τις Η.Π.Α. Στη Συρία δε, η εξέγερση είναι εκτός ελέγχου από τα μεγάλα ηγεμονικά κέντρα, ο Ο.Η.Ε είναι απλός παρατηρητής, ο λαός της Συρίας ζητά την ανεξαρτησία του από τον ιμπεριαλισμό, το ίδιο και οι Ισπανοί, οι Έλληνες, οι Ιταλοί, οι Κονγκολέζοι.

ΚΡΑΤΟΣ- ΕΘΝΟΣ / ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ

Το σημερινό παγκόσμιο κίνημα δεν αμφισβητεί σε καμία περίπτωση την στρατιωτική ηγεμονία των Η.Π.Α. Αν συζητάμε για αμφισβήτηση της ηγεμονίας σήμερα είναι επειδή ακριβώς αυτή δεν παρουσιάζεται, δεν ξεδιπλώνεται διά των όπλων. Τα ηγεμονικά κράτη αδυνατούν, τουλάχιστον υπό τις παρούσες συνθήκες, να επικαλεστούν το ιδεώδες του Πολέμου. Αυτό γιατί ακριβώς πριν φτάσουν σε αυτό το στάδιο, πρέπει πρώτα να αποκτήσουν την ίδια την πολιτική τους νομιμοποίηση μέσω της συγκατάνευσης των πολιτών τους. Δεν σημαίνει όμως ότι δεν μπορούν να μεταπηδήσουν αυτό το στάδιο.

Ας προσπαθήσουμε να δούμε ρεαλιστικά τι συμβαίνει σήμερα, να δικαιολογήσουμε την θέση περί από-νομιμοποίησης των κρατικών μηχανισμών. Όχι τόσο να πούμε τι προσπαθούν να προτάξουν ως πιθανό κατασταλτικό αντίδοτο στη λαϊκή από-νομιμοποίηση, αλλά τι προτασσόταν έως σήμερα ως αντίδοτο και αν τώρα αυτό απουσιάζει. Μιλήσαμε για την άνοδο των ρατσιστικών κινημάτων, ενώ στο μικροσκόπιο μας βρέθηκε και ο κόσμος του Ισλάμ. Ο κόσμος του Ισλάμ δεν κάνει την ’’αστική του επανάσταση’’ με όρους σύγκλισης, όμως κάνει μια εν γένει εκκοσμικεύμενη, και όχι θεολογική επανάσταση, με τα δικά του πάντα ‘’φυσιογνωμικά’’ χαρακτηριστικά. Τα νεοφασιστικά κόμματα δεν αναβιώνουν τον ναζισμό όμως εφορμούν από την ιδεολογική σύγχυση που επιφέρει η κατάργηση της νομιμοποιητικής ύλης των κρατών, που είναι ουσιαστικά το Έθνος.

Θεωρούμε πως μαζί με το Έθνος καταργείται και το Κράτος και το αντίστροφο. Όταν το Κράτος χάνει κάτι από το Κράτος του, χάνει παράλληλα και κάτι από το Έθνος του και το αντίστροφο. Ας υποστηρίξουμε αυτόν τον ισχυρισμό. Τον 16^ο αιώνα περίπου, η φεουδαλική κοινωνία άρχισε προοδευτικά να φθείρεται και να δίνει την θέση της σε ένα νέο οικουμενικό κόσμο-σύστημα. Το κόσμο-σύστημα αυτό ονομάζεται εκ τότε καπιταλισμός, ή κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής. Ο δούλος των μικρών δουκάτων προοδευτικά μετατρέπεται σε εργάτη ενός μεγάλου αστικού κέντρου. Σε ένα οργανικό δηλαδή μέρος του υπό διαμόρφωση παγκόσμιου Κοσμοσυστήματος, καθόσον είχε την δυνατότητα να παράγει και να οικειοποιείται πλούτο. Το σύστημα αναπαρήγαγε τον εαυτό του φυσιολογικά, και με αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκαν μεγάλες γραφειοκρατικές δομές, θεσμικές αποκρυσταλλώσεις που έθεταν σε κίνηση και συντηρούσαν τα γρανάζια της Ιστορίας. Το Κράτος. Μια σύνοψη των παραγωγικών σχέσεων με την δυνατότητα να κινεί τις παραγωγικές του δυνάμεις προς στόχους και ( γεωγραφικές ; ) κατευθύνσεις.

Γνωρίζουμε βεβαίως για τον καπιταλισμό, πως αποτελεί εκ των πραγμάτων ένα σύστημα ιεράρχησης, με την έννοια μιας κάθετης δομής που διατρέχει το σύνολο των οικονομικών σχέσεων. Το Κράτος λοιπόν, κατ’εικόνα και καθ’ομοίωση αυτών των περίπλοκων κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών σχέσεων απέκτησε και αυτό μια αντίστοιχη ιεραρχική δομή. Και την ίδια δομή, σφυρηλατημένη κάτω από τις σχέσεις ανταγωνισμού των ελίτ απέκτησε και το πλανητικό σύστημα, στο οποίο τα κράτη είναι πλέον τα υποκείμενα. Όμως η δομή απείχε πολύ από το να θεωρείται πλήρως οικουμενική ή απόλυτα ηγεμονική.

Για όσο καιρό λοιπόν οι πολιτικές και οικονομικές επιδιώξεις της ηγέτιδας τάξης ικανοποιούνταν, δηλαδή της τάξης που είτε έλεγχε τα μέσα παραγωγής, είτε κατείχε πολιτικές εξουσίες, το σύστημα λειτουργούσε ικανοποιητικά, και καμία ανάγκη αναθεώρησης των όρων της λειτουργίας του δεν πρόεκυπτε. Όμως αυτή η ισορροπία σύντομα θα διαταρασσόταν. Όταν συνέβη αυτό δυο πράγματα συνειδητοποιήθηκαν. Από την μια θα έπρεπε να αλλαχτούν οι όροι του παιχνιδιού στο εσωτερικό των Κρατών, να επιτραπούν δηλαδή ορισμένες παραχωρήσεις προς τον Λαό, πολιτικές ή οικονομικές, τόσες μάλιστα που σε καμία περίπτωση να μην διαταράσσουν την ασφαλή αναπαραγωγή των ισχυόντων κοινωνικών συσχετισμών.  Από την άλλη όμως, ακόμη και μια τέτοια εξέλιξη δεν θα ήταν αρκετή, διότι για την ασφαλή αναπαραγωγή των ισχυόντων συσχετισμών πρέπει να επιτευχτεί η επέκταση της οικονομικής δραστηριότητας στο εξωτερικό.

 Στο σημείο αυτό αποφασίστηκε ή συνειδητοποιήθηκε η συνέχιση της οικονομίας σε παγκόσμιο επίπεδο, με πολιτικά μέσα. Και κάπου εκεί, κατανοήθηκε πως η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα, δηλαδή ο πόλεμος προϋπέθετε και έναν λαό έτοιμο να πολεμήσει. Κάθε φορά που οι επιθυμίες του λαού θα αυξάνονταν απειλητικά για την καθεστηκυία τάξη, θα μας έκαναν ορισμένες παραχωρήσεις , ενώ στο επίπεδο των Διεθνών Σχέσεων, κάθε φορά που θα αποτύγχανε η Πολιτική, θα την συνεχίζανε με άλλα μέσα, και με την προϋπόθεση ο λαός να ήταν έτοιμος να τα εφαρμόσει. Η αναπαραγωγή των σχέσεων εξουσίας προϋπέθετε την κοινωνική συνοχή και την εφεύρεση μίας συγκολλητικής ουσίας.

Ανάμεσα σε αυτούς τους δυο πόλους απλώθηκε μια νοητή γραμμή. Το Έθνος. Το Έθνος ήταν εκείνο που θα συγκολλούσε τα πιο ανομοιογενή ταξικά, πολιτισμικά, θρησκευτικά στοιχεία, και θα τα έθετε υπό τον πλήρη έλεγχο του Κράτους. Με αυτόν τον τρόπο θα τα ένωνε σε ένα κοινό σκοπό, σε ένα κοινό σύμβολο. Είναι υπό το λάβαρο του Έθνους που οι Πλούσιοι εξισώνονται με τους Φτωχούς έλεγε ο Ντισραέλι, ο πριν το 1917 Τρότσκυ, ανταποκριτής στους Βαλκανικούς Πολέμους, αναρωτιόταν για το πώς ο εθνικισμός υπερισχύει του διεθνισμού⁴. Το έθνος διατρέχει σαν μια νοητή γραμμή την ανομοιογενή μάζα, και η υπόμνηση του πολέμου, αυτή είναι πιο δυνατή από την πιο σκοτεινή φυλακή.

Ο πόλεμος όμως δεν πηγάζει άμεσα από την ιδέα του Έθνους. Ο πόλεμος πηγάζει άμεσα από τον ρατσισμό. Ο ρατσισμός είναι η αντιστροφή του έθνους. Είναι, θα λέγαμε, η ιμπεριαλιστική υπόσταση που αποκτά το έθνος όταν εξωτερικεύεται, όταν ξεφεύγει από τα εθνικά σύνορα. Ο πόλεμος είναι συνυφασμένος κατά αυτόν τον τρόπο με τον κοινωνικό σχηματισμό και την ίδια την ηγέτιδα τάξη που τον ελέγχει, άλλα και το κράτος καθεαυτό. Γιατί όμως, ακόμη και όταν δεν υπήρχαν κράτη, στον Μεσαίωνα πχ, υπήρχαν συγκρούσεις; Η απάντηση είναι ότι το κράτος καθεαυτό, από μόνο του, και ποτέ δεν υπάρχει μόνο του, χρειάζεται το έθνος και το αντίστροφο, όχι μόνο για να εκπληρώσει τις εσωτερικές του υποχρεώσεις, αλλά και για να επεκτείνει την φυσική του ηγεμονία. Πολιτικά ή Οικονομικά ή Πολιτισμικά. Όταν οι ηγεμόνες του Μεσαίωνα έκαναν πολέμους ζητούσαν την νομιμοποίηση τους από την Δυτική Εκκλησία, και αποφασίζανε τον πόλεμο όχι υπό την αιγίδα του κράτους, αλλά από την ιστορική ανάγκη που γεννούσε ο φεουδαλικός σχηματισμός. Προσοχή! Δεν υποστηρίζουμε ότι με την κατάρρευση του κράτους/έθνους, θα εξαλείψουμε τον πόλεμο!

Για να επιστρέψουμε στην ιστορική μας αναδρομή, η επεκτατική φύση των κρατών, η οποία είπαμε πως είναι τεχνητή – από τη στιγμή που προϋποθέσαμε πως είναι συνδεδεμένη με τον καπιταλισμό  – επιβεβαιωνόταν πρακτικά κάθε φορά που έκανε συνειδητή επίκληση στην ιδέα του Έθνους. Ποιος ήταν ο τρόπος με τον οποίο χαρακτήριζαν τα επίσημα δυτικά κράτη τους Κομμουνιστές την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου;  Η συνειδητή επίκληση στην Ιδέα του Έθνους, απομονώνει τα υπόλοιπα έθνη ή ομάδες που διάκεινται εχθρικά απέναντι του και τα αναγάγει σε εχθρούς που πρέπει να εξολοθρευθούν. Τι είναι αυτό; ο Ρατσισμός με νομική κάλυψη.

Από δω και στο εξής τα πράγματα γίνονται πιο εύκολα. Τι είναι ο Ρατσισμός με νομική κάλυψη; Είναι ο Ρατσισμός που δεν απέκτησε το φασιστικό περίβλημα και που σκόπιμα και νόμιμα χρησιμοποιήθηκε ως ένα μεγάλο βαθμό για την νομιμοποίηση των Κρατών. Η απονομιμοποίηση όμως των κρατών θολώνει τα νερά του Έθνους, και η επίκληση της ηγέτιδας τάξης στο Έθνος δεν εμπνέει καμία πίστη στο Λαό. Σήμερα όλοι οι πολιτικοί του κέντρου βαπτίζονται καταπιεστές και όλοι οι ηγέτες της περιφέρειας τσιράκια των κέντρων.

Η υπόμνηση του πολέμου δεν εκτονώνει πλέον κανένα μεγάλο ιδανικό, και οι εχθροί του έθνους είναι όσοι μας κλέβουνε τις δουλειές και μειώνουν το κόστος εργασίας. Κανένας πολίτης, με χρεωκοπημένο το κράτος δεν θα πιστέψει σε έναν δίκαιο αγώνα του έθνους. Δεν εννοούμε και εδώ την κατάργηση των εθνών. Ούτε την υπερίσχυση της ταξικής συνείδησης στη θέση της εθνικής. Τονίζουμε όμως πως τα κράτη πηγαίνουν μαζί με τα έθνη τους, και πως μιας και χρεοκοπεί το κράτος χρεοκοπεί και το ιδανικό του Έθνους που επιτρέπει την ομαλή αναπαραγωγή του κράτους, ιδίως όταν η δύναμη του να νομιμοποιεί καταστάσεις καταπίεσης, όπως και η σημερινή, μειώνεται. Τα μέτρα καταστολής στην Ισπανία έχουν ήδη αρχίσει να γίνονται βίαια.

 Σίγουρα πάντως υπήρχαν και περιπτώσεις που η ιδέα του Έθνους ήταν συνυφασμένη με τις λαϊκές επιδιώξεις. Αυτό συνέβη κυρίως στην Αφρική με τα λεγόμενα Εθνικοαπελευθερωτικά Κινήματα, συνέβη και στην Ελλάδα, δηλαδή συνέβη με τα κινήματα που επιζητούσαν να δημιουργήσουν κρατικούς μηχανισμούς, να αποκτήσουν συνοριακή αναγνώριση. Όπως και να χει το ερώτημα συνεχίζει να υπάρχει. Σήμερα, στην Ελλάδα, στην Ισπανία, στην Ιταλία, στη Μέση Ανατολή, στον Κόσμο, με ποιον τρόπο προτάσσεται το συμφέρον του Κράτους εθνικά; Τι αποτελεί τον εθνικό στόχο του κάθε κράτους;

Μένει να δούμε τι συμβαίνει με αυτό. Δεν μένει όμως καθόλου να δούμε τι συμβαίνει με τα κράτη, τα αντικείμενα δηλαδή που μπορούν να υποβληθούν σε μία ρεαλιστική, υλιστική, πρακτική μη εργαλειοποιημένη και μη αφηρημένη κριτική.

ΚΡΑΤΟΣ: ΚΥΚΝΕΙΟ ΑΣΜΑ Ή ΤΟ ΛΥΚΝΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ;

Είπαμε πως ο κόσμος, ο λαός, τα άτομα, οι πολίτες έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους απέναντι στο κράτος, έχουν χάσει δε και την ελπίδα τους. Αυτό σημαίνει πως το Απόλυτο Πνεύμα έχει χάσει την προοπτική της ‘’αναγνώρισης’’ της Πολιτείας ως αυτοσυνείδησης και απόλυτης αξίας. Αυτό σημαίνει πως ο Λαός δεν αναγνωρίζει στο κράτος τον κύριο σκοπό του, σύμφωνα με την νομοτελειακή προοπτική που θέτει ο Χέγκελ ως αναγνώριση της αυτοσυνείδησης και πραγμάτωση του Θεού στον Κόσμο, που είναι να επιφέρει την ευημερία μεταξύ των πολιτών. Η χαμένη ελπίδα ουσιαστικά καταμαρτυρεί την χρονικότητα της παραπάνω πεποίθησης, ότι δηλαδή ούτε τώρα αλλά και στο μέλλον το κράτος ( στην ιδιαίτερη ιστορική του στιγμή- στην μνημονιακή του στιγμή ) δεν δύναται να πραγματοποιήσει τον Θειο Λόγο. Αντίθετα-

Το παγκόσμιο κίνημα, παρά την ανομοιογένεια  του, παρουσιάζει, το είπαμε πολλές φορές, τα παραπάνω κοινά χαρακτηριστικά. Η ιστορική ιδιαιτερότητα στην προκειμένη περίπτωση είναι η έλλειψη της ελπίδας.  Όταν λείπει η ελπίδα για το κράτος, λείπει η ελπίδα για το έθνος, λείπει η ελπίδα για τις εθνικές κυβερνήσεις ( τι είναι η παρακμή των πολιτικών κομμάτων; Ποτέ χρονολογείται; Μήπως με την άνοδο του νεοφιλελευθερισμού; Τις ενεργειακές κρίσεις ; ) . Ο καθένας αναζητεί την ελπίδα λοιπόν όπου μπορεί. Την αναζητεί στον ρατσισμό, και στον φασισμό ας πούμε, διότι η χρεοκοπία του Κράτους οδηγεί στην παρακμή του Έθνους ως λαϊκής έννοιας με οριζόντια ενίσχυση του ρατσισμού⁵. Το έλλειμμα παραμένει έλλειμμα. Ο άνθρωπος ψάχνει έτσι την έννοια της χαμένης κοινότητας στο ρατσισμό, όχι στο κράτος. Την έννοια της χαμένης ατομικότητας του την επικυρώνει στην αυτοκτονία, ή στο αφηρημένο βασίλειο του Θεού. Το Μνημόνιο μετατρέπεται σε αντινομία. Αστική Επανάσταση;

Υπάρχουν πολλών λογιών άνθρωποι, και για αυτό στην Μέση Ανατολή ας πούμε, που στερούνταν μέχρι πρότινος των βασικών πολιτικών-ανθρώπινων της δικαιωμάτων η επανάσταση ακλούθησε την ίδια πορεία με αυτά⁶. Φυσικά αυτοί οι άνθρωποι απέχουν πολύ από το δυτικό/Ευρωπαϊκό μοντέλο ώστε να μιλάμε για σύγκλιση με τους όρους που θέσαμε στις αρχές. Δεν έχουμε να κάνουμε με καμία αστική επανάσταση. Ο Μωάμεθ στέκει εκεί, δεν αμφισβητείται διόλου η ηγεμονία του. Σας υπενθυμίζουμε λοιπόν πως παρά τις διαφορετικές ιστορικές καταβολές των εξεγερμένων, της ιδιαίτερης κουλτούρας τους, ενώνονται όλοι κάτω από το λάβαρο της οικονομικής κρίσης και της κρίσης του Κράτους.

Μαζί με την αποτυχία του νεοφιλελευθερισμού, στέκει και η αποτυχία του Κράτους, όμως η αποτυχία γίνεται πτώση όταν θα εκλείψει και το Έθνος. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, τα ιδανικά που δομήθηκαν γύρω από το σύγχρονο καπιταλιστικό Κράτος, τα οποία έπρεπε να τα προστατέψει, να τα συνενώσει και να τα προωθήσει καταρρέουν μαζί με αυτό. Το Μνημόνιο μετατρέπεται σε αντί-συστημική αντινομία. Το δόγμα της συνεχούς στον χρόνο και αδιάλειπτης γεωγραφικά προόδου αμφισβητείται. Οι οικονομικές ανισότητες στο εσωτερικό των κρατών υπενθυμίζουν την ολιγαρχική συσσώρευση του πλούτου. Το χάος στο εσωτερικό διογκώνεται. Οι εξεγερμένοι κοιτούν με ιστορική καχυποψία τον κομμουνισμό, που μέχρι σήμερα αφομοιώθηκε θεσμικά και πολιτικά και συνιστά από μία άποψη την Τάξη.

Αν και δεν διαθέτουν ταξική συνείδηση, η πλανητική συνείδηση είναι αρκετά ώριμη. Τώρα που οι αντιθέσεις έχουν πολωθεί και ο κόσμος φτάνει σε ένα καλύτερο βαθμό χεγκελιανής αυτοσυνείδησης, με επαναστατικές διαθέσεις. Το Μνημόνιο είναι το κύκνειο άσμα του νεοφιλελευθερισμού.

ΧΕΓΚΕΛ -  Ο ΓΟΛΓΟΘΑΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ⁷

Τώρα που διατυπώσαμε σαφώς την εξής ερώτηση : κινείται ο Κόσμος προς μια διαφορετική από την πεπατημένη καπιταλιστική λογική κατεύθυνση; πρέπει να την απαντήσουμε. Θα την απαντήσουμε όμως ερωτηματικά.

Για όσο καιρό το Έθνος χρησιμοποιείται ως μια κάποια μορφή αναγνώρισης, δηλαδή αναγνώρισης του Κράτους και της Κοινότητας, θα κρίνεται απαραίτητη η παρουσία του ως αυτοαναγνώρισης. Το τέλος αυτού του ιστορικού σταδίου θα έλθει όταν θα κατακτήσουμε Ιστορικά την αληθινή χρησιμότητα του Έθνους, η οποία βρίσκεται, όπως προαναφέραμε, στο κράτος, ως ιδιαίτερη μορφή πραγμάτωσης της ιστορίας των ανθρωπίνων κοινωνιών. Η κατάρρευση του Κράτους προϋποθέτει την ίδια την κατάρρευση του Έθνους την στιγμή που μπορεί να γίνει και το αντίστροφο.

Η νέα μορφή αναγνώρισης, δηλαδή κοινωνικής οργάνωσης, δηλαδή ιδιαίτερης εξωτερίκευσης της άρνησης της φυσικής κατάστασης μέσω της εργασίας ( που είναι στην προκειμένη περίπτωση, σήμερα, και με όσα ειπώθηκαν πριν, η καπιταλιστική σχέση του ανθρώπου με τον Κόσμο, ο τρόπος με τον οποίο οικειοποιείται από το σπίτι του ως τον χώρο εργασίας του την Καπιταλιστική Κρίση ο άνθρωπος ) προϋποθέτει την αντικατάσταση των κρατών, δηλαδή την οριστική ανατροπή του δίπολου και της συνακόλουθης θεσμοποίησης του, με ένα διαφορετικό είδος πραγμάτωσης της αυτοαναγνώρισης και της αυτοσυνείδησης. Ο καπιταλισμός, πέφτει ταυτόχρονα με την παράλληλη πτώση του Κράτους και του Έθνους. Αυτά τα δύο πάνε μαζί. Εν ολίγοις, ο Κόσμος θα ανατραπεί όταν θα αλλάξει η Ιδέα και ο τρόπος με τον οποίο συλλαμβάνεται η Ιδέα που έχει ο άνθρωπος για αυτόν.

Η διαδικασία της αντικατάστασης των ιστορικών σταδίων από νέα στάδια διέρχεται από διαφορετικές φάσεις. Μια εξ αυτών είναι οι δυνάμεις που θα επικαλεστεί το παλαιό για να αντικρούσει τις δυνάμεις του νέου. Το νέο δεν θα μπορούσε απαραίτητα  να θεωρηθεί αντικρατιστικό δεδομένου ότι το νέο δεν καταλογίζει στον εαυτό του τέτοιες προθέσεις. Η πρόθεση είναι όμως η προϋπόθεση. Η δραστηριότητα του πιο περιθωριοποιημένου πολιτικού στοιχείου, ατόμου η θεσμού, θα ενσωματώσει στην ανατρεπτική δυναμική που πήρε η ιστορία κάτι από τον εαυτό της ως πράξης και ιδέας, ως δραστηριότητας. Με αλλά λόγια, αν το πεπερασμένο, δηλαδή η ιδιαίτερη στιγμή στο ρου της ιστορίας, εγκυμονεί το έμβρυο αυτή τη στιγμή, συγκροτείται κατ’εικόνα και καθ’ομοιωση της φαντασίας μας και των ελπίδων μας για αυτό που αργότερα θα γίνουν ιστορική πράξη, ένα νέο ιστορικό στάδιο.

Η ‘’εργασία του αρνητικού’’ ξεκινά το άνοιγμα προς τον νέο Κόσμο. ‘’Η ιστορία δεν είναι μια μακροσκελής και ατελείωτη σειρά λαθών, αλλά μια συσσωρευτική εμπειρία, που κάποτε θα ολοκληρωθεί’’. Η σύγκρουση των αντιθέτων θα καθορίσει το ποιόν της ολοκλήρωσης. Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι η μια όψη της αντίθεσης είμαστε εμείς. Εμείς είμαστε ο σπόρος του Νέου..

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ξεκινήσαμε από το Ελληνικό Μνημόνιο, αναρωτηθήκαμε για αυτό, περιγράψαμε μια οικονομική κατάσταση και την εντάξαμε μέσα σε μια γενικότερη προβληματική που να περιλαμβάνει επίσης, ισότιμα, κάθε γωνία του Κόσμου. Ορίσαμε μια αρχή, αφήνοντας μετέωρο το τέλος. Γιατί;

Στόχος της εργασίας δεν ήταν να δώσει κατηγορηματικές απαντήσεις και αφορισμούς. Η σύγχρονη φιλοσοφία, η μετά Χέγκελ φιλοσοφία, ουσιαστικά ξεκινά από το σημείο που εμείς σταματήσαμε. Ο Μαρξ κατηγόρησε τον Χέγκελ για Συντηρητισμό. Θεώρησε ότι ενώ έλυσε το αίνιγμα του Κόσμου και της Κίνησης του σταμάτησε πολύ νωρίς, στο Κράτος, δεν προχώρησε στο ιδεατό, στον κομμουνισμό, την αταξική κοινωνία. Όμως προς το παρόν, στο επίπεδο της καθαρής θεωρίας, ο Μαρξ απλά προχώρησε ένα θεωρητικό βήμα παραπάνω. Μας έδειξε ένα σημείο στο οποίο πρέπει να θέσουμε την οριστική επίλυση του αινίγματος της ιστορίας και ύστερα να αναρωτηθούμε για τα αναγκαία μέσα που θα έπρεπε να επιστρατεύσουμε για την κατάκτηση της.

Ο στόχος ήταν τέτοιος, ώστε εμείς να αποφύγουμε οποιαδήποτε νομοτελειακή ανάγνωση των νόμων της ιστορίας. Να εξορίσουμε τον ντετερμινισμό, οιασδήποτε φύσεως. Έγινε έτσι ώστε να πούμε : ενώ καταλαβαίνουμε, δεν ξέρουμε, ή τουλάχιστον δεν ξέρουμε ακριβώς. Στο σημείο αυτό ξεκινά το δικό μας ταξίδι. Ποιο θα είναι το σημείο που θα σταματήσουμε, δεν ξέρουμε. Το μνημόνιο, και το κάθε Μνημόνιο, είναι απλά ένα τμήμα της ιστορίας. Η ιστορία δεν γράφεται από άρθρα ούτε από επίσημα έγγραφα. Για την ακρίβεια, η ιστορία γράφεται καθημερινά, μέσα από αγώνες, μέσα από ήττες ή κατακτήσεις, μέσα από κινητοποίηση. Η κρίση γεννά ευκαιρίες για γόνιμη και ουσιαστική δραστηριοποίηση. Θα ήταν όμως καλύτερα, αν σε όλα τα παραπάνω, προσθέταμε κάτι ακόμα : είτε η Ιστορία φαντάζεται για εμάς τα πιο αισιόδοξα, είτε τα χειρότερα, καλό είναι πάντα σε αυτήν να προσθέτουμε ως όρο την λέξη ανθρωπιά, ως τη δική μας ολοζώντανη υπόμνηση για μία δικαιότερη κοινωνία.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1)      Με τον νεοφιλελευθερισμό ως πεπερασμένη ιστορική στιγμή, δεν εννοούμε μονάχα τον νεοφιλελευθερισμό ως τον ιδιαίτερο ιστορικό τρόπο παραγωγής και συσσώρευσης κεφαλαίου, αλλά και τους πολιτικούς θεσμούς που έχουν επιστρατευτεί για την αποπεράτωση αυτής της διαδικασίας. Αν για παράδειγμα θεωρήσουμε το Κράτος ως έναν τέτοιο μηχανισμό, μπορούμε να μιλάμε για κευνσιανό κράτος, ή για κράτος του νεοφιλελευθερισμού, ή για Κράτος ως την μορφή οργάνωσης των ανθρώπινων κοινωνιών στα πλαίσια του Καπιταλισμού, ή για την πεπερασμένη χρονική στιγμή που συγκρούεται με το Απόλυτο και να εννοούμε το είδος του Κράτους που χρειάζεται το εθνικό ή ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο για να μετατρέψει τον εαυτό του σε πλούτο.

2)      Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από αυτή την άποψη παρουσιάζει το 1,2 *Βιβλιογραφία

3)      Καλό θα ήτανε να πούμε δύο λόγια για τους ευρηματικούς τρόπους που έχει εφεύρει το παγκόσμιο σύστημα, με σκοπό να διαιωνίζει την ηγεμονία του. Αυτοί είναι η καθολική ψήφος ( που έγινε καθολική όπως την ξέρουμε σήμερα στον δυτικό κόσμο, εξαιρετικά καθυστερημένα ), ήταν το κράτος του κοινωνικού δικαίου ή κευνσιανό κράτος και τέλος η ιδέα του Έθνους. Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε είναι πως ο Φιλελευθερισμός, τουλάχιστον προγραμματικά, ήταν πράγματι φιλ-ελεύθερος. Το πρόβλημα ξεκίνησε να δημιουργείται όταν φούντωσαν οι λαϊκοί αγώνες και οι θεωρίες έπρεπε να μετουσιωθούν σε πράξη. Οι παραχωρήσεις που έγιναν για να μοχλεύσουν τα κινήματα των καταπιεσμένων μαζών έγιναν προοδευτικά, ούτε πολύ γρήγορα αλλά ούτε και πολύ σιγά. Έγιναν δηλαδή έτσι ώστε να μην αμφισβητούν την αδιαφιλονίκητη ιδεολογική ηγεμονία του Συστήματος και την επιδίωξη του στο να διαιωνίζεται. Το πρόβλημα ήταν ότι έπασχαν από ιδεοληψία. Το ουιλσιανό δόγμα περί αυτοδιάθεσης των λαών, ένα εξαιρετικά φιλόδοξο όπως αποδείχτηκε πρόγραμμα, σε καμία περίπτωση δεν εκπλήρωσε την ειλικρινή διάθεση των αφρικανικών εθνών για ελευθερία. Αντί για αυτό αντικατέστησε την φυσική ύπαρξη των αποικιοκρατών με την ιμπεριαλιστική υπόσταση του κεφαλαίου των αποικιοκρατικών χωρών εγκαινιάζοντας μία νέα μορφή εξάρτησης. Αξίζει να αναφέρουμε και κάτι ακόμα : στο ντοκιμαντέρ του Michael Moore (βλ Βιβλιογραφία ) παρατίθεται ένα ενδεικτικό και πολύ ενδιαφέρον απόσπασμα μιας επιστολής που έστειλε στους πλούσιους καταθέτες της η Citigroup, ένα από τα μεγαλύτερα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα στον κόσμο. Σε αυτήν ενημερώνει τους πελάτες  της πως ο στόχος έχει επιτευχθεί –‘’διαθέτουμε και ελέγχουμε το 95% του εθνικού εισοδήματος ‘’. Διατυπώνει και μία ανησυχία –‘’το μόνο πρόβλημα που θα μπορούσαμε να αντιμετωπίσουμε είναι ότι ακόμα ψηφίζουν’’. Εδώ θα μπορούσε να ξεκινήσει μια συζήτηση για τον ρόλο της πολιτικής, την δύναμη της επιρροής της και την μετατόπιση από τον homo politicus στον homo oeconomicus. Η δική μας πάντως εντύπωση είναι πως ενώ το πολιτικό στοιχείο δεν συμπλέει απαραίτητα με το οικονομικό, τις περισσότερες φορές οι επιλογές του είναι περιορισμένες ακριβώς επειδή υποτάσσεται σε αυτό, έστω και ασυνείδητα.

4)      Benjamin Disraeli (1804-1881), πρώην πρωθυπουργός της Μ. Βρετανίας με τους Τόρρυδες. βιβλίο Sybil or the Two Nations -  http://www.gutenberg.org/ebooks/3760   Leon Trotsky ή Lev Davidovich Bronshtein (1879-1940), ηγέτης της Ρωσικής Επανάστασης και μαρξιστής θεωρητικός. Γράφει χαρακτηριστικά :

5)      Η δυσαρέσκεια απέναντι στις εθνικές κυβερνήσεις και το φιλελεύθερο κράτος, οδηγούν τον λαό στην ανεύρεση συμπληρωματικών εννοιών, που έχουν ως στόχο να καλύψουν όχι μόνο το έλλειμμα που δημιουργείται στο κράτος, μέσω της απονομιμοποίησης του, αλλά και το έλλειμμα που αισθάνονται στην ιδιότητα του πολίτη. Τέτοιες συμπληρωματικές στην ιδιότητα του πολίτη έννοιες είναι η θρησκεία, το έθνος, ο ρατσισμός. Αν μιλούσαμε για κράτη/θρησκείες όπως μιλάμε για κράτη/έθνη, δηλαδή εάν το θρησκευτικό στοιχείο υπερίσχυε του εθνικού στη νομιμοποίηση του κράτους, τότε θα μιλούσαμε για θεολογικό ρατσισμό. Για ρατσισμό επενδυμένο με το προσωπείο του Θεού ( Τζιχάντ ). Η εσωτερίκευση της συμπληρωματικότητας, που εν γένει τροφοδοτείται από την ύπαρξη των αντίθετων της, σαν μια μορφή ρατσισμού, καταργεί το ανθρώπινο πρόσωπο της κοινωνίας, μετατρέποντας την ειρηνική συμβίωση των πολιτών σε μάχη των ομάδων που αναλαμβάνουν συμπληρωματικό ρόλο (αύξηση της εγκληματικότητας).

6)      Θα θέλαμε να κάνουμε μνεία στον ρόλο που διαδραμάτισε το Διαδίκτυο στην εξάπλωση της Αραβικής Άνοιξης. Ο ρόλος των νέων τεχνολογιών, όχι απαραίτητα στην διάδοση επαναστάσεων, αλλά σίγουρα στη μετάδοση επαναστατικών ιδεών θα είναι καταλυτικός τα επόμενα χρόνια για τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας του Ανθρώπινου Πολιτισμού.

7)       Τα αποσπάσματα που είναι μαρκαρισμένα προέρχονται σχεδόν εξολοκλήρου από το βιβλίο του Κώστα Παπαϊωάννου, Χέγκελ (βλ Βιβλιογραφία).

BIBΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1)      Χέγκελ, Κώστας Παπαιώαννου, Εναλλακτικές Εκδόσεις , 1992

2)      Μετά τον Φιλελευθερισμό, Immanuel Wallerstein, Εκδόσεις Ηλέκτρα, 2002

3)      Η κρίση του 2008, Paul Krugman, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2009

4)      23 αλήθειες που δεν μας λένε για τον Καπιταλισμό, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2011

5)      Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα, Karl Marx, Εκδόσεις Γλάρος, 1975

6)      Θέσεις για τον Φόιερμπαχ. Ο Λούντβιχ Φόιερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας ,Karl Marx/Friedrich Engels , Εκδόσεις Ερατώ, 2004

7)      Η θεωρία του Μάρξ για  την αλλοτρίωση, Istvan Meszaros, Εκδόσεις Ράππα, 1973

8)      Οντολογία και αλλοτρίωση, Κώστας Παπαιώαννου, Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2009

9)      Η κρίση των δικτατοριών, Νίκος Πουλαντζάς, Εκδόσεις Θεμέλιο, 2006

10)   Φαινομενολογία του Πνεύματος,  Georg W. F. Hegel, Εκδόσεις Δωδώνη, 1995

11)   Η επιστήμη της Λογικής, Georg W. F. Hegel, Εκδόσεις  Δωδώνη, 1991

12)   Μάρξ, ο στοχαστής της Τεχνικής, Κώστας Αξελός, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2000

13)   Μαρξισμός : 100 χρόνια ζωής και θεωρίας , Bertram David Wolfe, Εκδόσεις Νέοι Ορίζοντες, 1973

14)   Ντοκιμαντέρ- Capitalism, A love story, Μichael Moore, 2009

Στη μνήμη του μεγάλου Στοχαστή, Eric Hobsbawm

read more "Μνημόνιο, μία Ιστορική προσέγγιση" Διαβάστε περισσότερα...